دانسانانو پر ژوند باندي دککړ چاپيريال اغېزې

Effects of polluted Environment on Human life

دانسانانو پر ژوند باندي دککړ چاپيريال اغيزې:

چاپېریال (Environment)

چاپېریال دروغتیا ټول فزيکي، کیمیاوي، اوبیولوژیکي فکتورونه چي د یو وګړي یا شخص څخه بهر دي اوټول هغه اړونده فکتورونه چي کړه وړه اغیزمنوي، څیړي اوپه نښه کوي. د چاپېریال د هغو فکتورونو ارزونه اوکنټرول په بر کي نیسي چي په باالقوه ډول روغتیا اغیزمنوي. اوموخه یې د ناروغۍ مخنیوی او د روغتیا لپاره د ملاتړکوونکي چاپیریالونو رامنځته کول دي.

لومړی برخه :ککړتيا (pollution)

ککړتيا (pollution):

دمحيط ککړتيا يا ناپاکې دککړونکو(pollutants) دخپرېدو له امله دهري عمليې يا سر چېنې څخه دچاپير يال هري برخي ته دمحيط دککړتيا په نوم يادېږي.

دککړتيا ډولونه:

ککړتيا ګڼ شمير ډولونه لري د بېلا بېلو منابعو څخه منځ ته راځي او نتيجه ئې هم توپير کوي دککړ تيا په اساساتو پوهيدنه د چاپير يال دهغه با خبره وګړو سره چي غواړي داخطرونه راکم کړي ډيره مرسته کوي په ټوليزه توګه په اوسنۍ نړۍ کې دککړتيا نهه ډوله سرچېنې کشف سوي دي ديادونی وړ ده ،چي دهوا ککړتيا نه يوازي پر طبعي نړۍ ناوړه اغيزه لري بلکه د ژونديو انسانانو پر روغتيا دپام وړتاثير کوي.چې په لنډ ډول ورته اشاره کوو:

۱: دهوا ککړتيا:

داتمو سفير هغه ککړتيا چې دهوا طبعي ترکېب او کيمياوي جوړښت خرابوي دهوا دککړتياڅخه عبارت ده، دهوا ککړتيا کېدای سي چي په يوه ځانګړې بڼه وي لکه: دوړی کاربن ډای اکسايډ، ګازونه او نور هغه بړاسونه چي طبعي سايکل په اغيز منه توګه له منځه نسي وړای.

دهوا ماهيت:

هوا دژوند توښه ده او دهغې ضرورت او اړتيا داوبو او غذا څخه زياته ده. دهوا داهميت په هکله دومره بس ده، چي انسان کولای سي دغذا پرته دڅو اونيو (تقريباً پنځه اونۍ ) او د اوبو پرته څو ورځې ( تقريباً څلور ورځې ) په معتدله هوا کي ژوند وکړي، ولي دهوا پرته زيات له څو دقيقو نه سي کولا ژوندی پاته سي.

د نړۍ ۹۰ سلنه وګړي خرابه هوا تنفس کوی ، چې هر کال د نړۍ ۷میلیونه وګړي مخکي له وخته مري. ککړ چاپیریال هر کال په نړۍ کې تر پنځو کالو عمر لاندې ۱،۷ میلیونه ماشومان له منځه وړي چي لامل ئې دککړی هوا موجوديت دی (زياتره ئې دککړي هوا له امله مري ). دروغتيا دنړيوال سازمان يوه څېړنه چې په ۱۰۸ هيوادونو او ۴۳۰۰ښارونو کي تر سره سوې ده په نړی کي په هر ۱۰ کسانو کې ۹ کسان داسی هوا تنفس کوي چی هغه په ستره کچه ککړه وي. محیطي خطرونه لکه: په کورنو کي دننه او بهر د هوا ککړتیا، ناپاکه اوبه او د حفظ الصحې نه مراعت کول دي. ککړ چاپیریال په ځانگړې توگه ماشومانو ته مرگونی دی، ځکه چي د هغوی د بدن مخ پر ودې غړي د هغوی د بدن ایمنی (محافظوي) سیستم او د ماشومانو کوچنی جسم د هوا د چټلۍ او ناپاکو اوبو په وجه تر ډیره له خطر سره مخامخ کیږي. د چاپریال ککړتیا يوازي فقیر ماشومان نه ځپي بلکه د بډایه کورنی ماشومان هم په نښه کوي.د پنځو کالو عمر لاندې اکثره ماشومان په تنفسي ناروغیو او یا اسهالاتو باندې د اخته کېدو په وجه ژوند بایلي.د نړۍ نژدې نیمایي وگړي د سونگ د ککړو موادو څخه کار اخلي او په نتیجه کي د سونگ له دغو موادو څخه په استفادې میندي او ماشومان د هوا د ککړتیا له خطرونو سره مخامخ کیږي.که چیري د چاپیریال د ککړتیا د مخنیوي لپاره لازم اقدامات و نه نيسي، د ماشومانو مړینه به نوره هم زیاته سي.

په نړۍ کې بل هیڅ افت لکه جګړه، طبعي افتونه، ایډز، ملاریا، لوږه او بل هیڅ کوم ناورین دومره انسانان نه دي وژلي، څومره چې د هوا او اوبو ککړتیا خلک مړه کړي دي. په نړۍ کې هر شپږم کس د ککړ چاپیریال سره د تړلیو ناروغیو له امله مري. یوازي ۲۰۱۵ کال په نړۍ کي، د ککړ چاپیریال او ورسره تړلیو ناروغیو له امله تر ۹ میلونه پورې انسانان مړه سوي. هندوستان د نړۍ تر ټولو ډیر ککړ چاپیریال لري. سره له دی چي دوی (هندوستان)

دککړتيا دمخنيوی په خاطرډير کار کړی دی. موټرونه یې ګازی کړی دي ځکه چي د تېلو او نورو موادو په پرتله ګاز هوا لږ ککړوي خو بياهم دلته د ککړ چاپیریال له امله هر څلورم کس له وخته مخکې مري، چې په ۲۰۱۵ کال کې يې یوازي ۲.۵ میلونه خلک وژلي دي.چین بیا د نړۍ دوهم هیواد دی، چي چاپیریال ئي خورا ډیر کثیف دی. دلته د ککړې هوا او اوبو سره د تړلیو نارغیو له امله هر کال هر پنځم کس مري. بنګلدیش، پاکستان، شمالي کوریا، جنوبي سوډان او هاتي هم د هغه هیوادونو له ډلې څخه دي، چي پکښي د هوا د ککړتیا له امله د هر پنځم کس ژوند د مرګ له ګواښ سره مخ دی.څیړونکي وايي، چي د ککړ چاپیریال له امله د مرګ او میر راټول شوي معلومات سطحي دي او باور دادی، چي دا شمیره به تر دې هم څو چنده لوړه وي.

د ککړ چاپیریال زیات قربانیان غریب او بې وسه خلک دي. د نړۍ ۹۲ سلنه ککړ هیوادونه هغه دي، چي د سړي سر عاید يې په کمه او منځنۍ سطحه کي دي او دا هيوادو ته پرمختيايي ويل کيږي. دککړچاپيريال مسلې ته حتا دومره پاملرنه هم نه ده سوې، څومره چي ایډز او اقلیمي بدلون ته کار کیږي.د ککړ چاپیریال سره د تړلیو ناروغیو له امله د مرګ کچه د سګریت څکولو په پرتله ۱.۵ ځله، د ایډز په پرتله ۳ ځله، د ټرافیکي پيښو په پرتله ۶ ځله، او د جګړې په پرتله ۱۵ ځله لوړه ده.هندوستان چي د نړۍ په کچه تر ټولو زیات کثیف چاپیریال لري، د هوا د ککړتیا پر وړاندي ډیر انديښمن دی.

۲: د اوبو ککړتيا:

په دې کي ټول هغه مواد شامل دي که هغه کېمياوي او بکترياوي مواد وي کوم چي د اوبوکېفيت او مقدار خرابوي او دسمندرونو جهيلونو او مځکي لاندی اوبو ذخيرې چټلوي او د اوبو بېلا بېلو منابعو ته دا ککړتيا وغځيږي. او دلاندي لاملونو په واسطه ککړيږي.

• د خاوري د احتکال دعمليې په سبب درسوبي موادو زياتيدل

• دخاوری فلتر کول پاکو اوبو ته

• په پاکو اوبو کي د ورستو موادو موجوديت

د اوبو دککړتيا اغېزی:

· د څښلو دابو دارزښت کموالی

· د فصلونو د اوبو خور لپار داوبو کموالی

· همدارنګه پر ماهيانو، نباتاتو او حيواناتو چي اوبو ته اړتيا لري اثر اچوي.

۳: دخاوري ککړتيا:

دخاوري اومځکې ککړتيا دطبعي نشونما او توازن څخه په مځکه کې مخنيوی کوي اوکېدای سي چې دکرلو، اوسيدلو او يا دحيواناتو او نباتاتو دخوندي کولو لپاره استعمال سي.

دخاوري په ککړتيا کې لاندی عوامل شامل دي:

· مضره کثافات او داستعمال سوو اوبو چپه کول

· دفارم جوړوني کمه تجربه لکه دغيري عضوي حشره وژونکو موادو په زياته اندازه استعمال

· دکانونو ايستل،ځنګلونو وهل او نور وران کاري عملونه تر سره کول

· دکور مربوطه فضله شيانو جمع کول او دکاغذونو غورځول

دخاوری چټلي په کراره دفصلونو دحاصلاتو کموالي،دحيواناتو او نباتاتو دمنځه وړلو، داوبو ککړتيا، دخاوري باديدل او دخلګو ژوند له منځه تګ ته لاره هواروي.

۴:ږغيږه (شور ماشور) ککړتيا:

دنه خوښوونکي غالمغال دکچي څخه عبارت ده چې دخلکو فعاليت ددې سبب ګرځي او د ژوند کچي په نظر وړ سيمه کي له منځه وړي د شور ماشور پيدا کوونکي . دموټرو،هوايي ډګرونه، اورګاډو، کارخانو، کنسرتونو او دتخريب د موجوديت په نتيجه کې ږغ و ږوغ منځ ته راځي چي ځيني يې له دی ککړتيا څخه لنډ مهاله دي خو ځينی يې دايمي منابع لري دغالمغال په سبب کېدای سي د اوريدلو حس له لاسه ورکړو طبعي نا ارامي او په مجموع کې دژوند په ډول بده اغيزه لري.

۵:اتمي يا ذروي ککړتيا:

داککړتيا ډيره کمه خوډيره زياته مضره ده او حتی دژونديو موجوداتو د مرګ سبب ګرځي کله چې منځته راسي وجه يې ددی شدت او منعکس سوی خسارات دي او حکومت بايد دشديدو قوانينو په وسيله ددې کنترول او مخنيوی وکړي. د اتومی ککړتيا ستری بيلګي دامريکا دوی اتومی حملې پر جاپان باندی، چې د جاپان په دوو ښارو هيروشيما او ناګاساکی کي(۲۰۴۰۰۰) دوه لکه څلور زره کسان مړه کړل چې هیروشیما کې(۱۴۰۰۰۰) يولک او څلويښت زره کسان وژل سوي وو او ناګاساکي کې د وژل سویو کسانو شمېر ۷۴ څلور اويازره وه،همدارنګه د سوريي په جګړه کي د زهرجن ګاز بریدونو له امله تر اوسه ۱۵۷۴ يو زر او پنځه سوه څلور اويا تنه وژل سوي دي.

داتومي ککړتيا منابع:

· دهستوي انرژي دماشينو ليک کېدل

· په غير مناسب ډول دهستوي ضايعاتو ايسته کول پا ځای پرځای کول

· ديورانيمو درايستو عمليه

۶:حرارتي ککړتيا:

حرارتي ککړتيا دزياتي تودوخي په سبب د اوږدې مودې لپاره ناوړه اغيزې رامنځته کوي ځکه تودوخه طبعي سايکل لري او دحرارتي ککړتيا ډېر ډولونه منابعو ته نژدي سيمو او ساحو پوري محدود پاته کېږي.

دحرارتي ککړتيا سببونه:

· برقي فابريکې يا کارخانې او دبرېښنا توليدونکي فابريکې.

· په ښاري سيمو کي دخلکو ګڼوالي.

· دهوا ککړي زري چې حرارت اخلي.

· دځنګلونو له منځه تګ.

· د اوبو دمعتدل کوونکو اسانتياو له منځه تګ.

کله چې تودوخه لوړيږي نو داقليم تغيرات کم مشاهده کېدای سي او کېداي سي حيوانات او نباتات ددې وړتياونه لري چي د تودوخي دچټک تغير سره ځان عيار کړي.

۷: روښنايي ککړتيا:

د خپل حد څخه ديوي سيمي زياته روښنايي ده کوم چي عبث ګڼل کېږي، او منابع يي په لاندي ډول دي.

· لوي ښارونه .

· داعلاناتو هغه غټ بورډونه چې دسرک په سر نصبيږي.

· دشپي لخوا ورزشي لوبي.

روښنايي ککړتيا دستورو ليدل ناشوني کوي که شخصي ساعت تيري د اوسيدو ځای ته نيږدي سي نو کېداي سي چې دخلکو دژوند کچه خرابه کړي.

۸:نوري ککړتيا:

نوري ککړتيا دغه ککړتيا دهغي ککړتيا څخه عبارت ده، چي دسترګو يا ليدونکو دنا آرامتيا سبب ګرځي داکېداي سي زړه جلبونکي منظرو پواسطه منځته راسي او کېداي سي په شخصي ساعت تيريو اثر پري باسي.

دنوري ککړتيا منابع:

· دسړکونو پر سر دغټو بورډونو نصبول، د ډيرو ښکلو تعميراتو ليدل، ډېره زياته روښنايي، دبرېښنا لاينونه او تعميری سيمي.

داعلاناتو هغه بورډونه چي دسړک پر غاړه نصبيږي دپامه غورځول سوی شيان او سيمي لکه چټل ځايونه او خالي ودانۍ کله نا کله په دې ککړتيا چټکي روغتيايي اغيزې او مضر اثرات لری

۹:شخصي ککړتيا:

هغه ناوړه عملونه چي ديو شخص وجود او ژوند خرابوي شخصي ککړتيا بلل کېږي عوامل يي په لاندي ډول دي.

· زيات سګريټ څکول، شراب څښل او د درملو غلط استعمال.

· احساساتي او فزيکي ناوړه استفاده .

· د ژوندانه خراب حالت او خوبونه .

· خراب شخصي عادتونه.

شخصي ککړتيا ځېني وخت کېداي سي دصحت ساتونکو پواسطه تحميل سي دمثبت ګام په اخيستو سره کولای سو چې ددې ډول ککړتيا مخه ونيسو.

اقتصادي زیان:

د ککړ چاپیریال له امله نړۍ هر کال تر ۴.۶ ټریليون ډالرو پورې تاوان کوي، چي د نړیوال اقتصاد ۶.۲ سلنه جوړوي. چي فقر او بېوسي له ککړ چاپیریال سره مستقیمه اړیکه لري. څومره چې چاپیریال کثیف کیږي، دومره خلک د فقر او قحطۍ سره مخ کیږي.چي په دې سره بايد د نړۍ هیوادونه د ککړ چاپیریال په وړاندې کوټلي ګامونه پورته کړي.

دوهمه برخه ککړونکي (pollutants)

ککړونکي (pollutants):

ککړونکی له هغو موادو څخه عبارت دی چي په چاپيريال کي دانسان پرصحت اود ژوند پرکيفيت باندی ناوړه اغيزه لری اوهمدارنګه دايکو سيستم طبعی دندو مخنيوی او مزاحمت کوي. دککړتيا ډيرعلتونه سته دنفوسو ګړندۍ وده ،دخلکو مهاجرت دکليو څخه ښارونو ته دصنعت پراختيا او د حمل اونقل وسايطو زياتيدل ،دمناسب استوګنځی نشتوالی ،دابو ناسم استعمال ،دځنګلونو قطع کول ،بادونه ،سيلابونه ،دحشراتواوآفت وژونکو دواګانو استعمال او د راډيواکتيف موادو اوداسی نورو استعمال دی.

دککړونکي ډولونه (Types of pollutants )

بيولوژيکي ککړ ونکي :

دغه ډول ککړتيا کي ويروسونه بکترياوي او نور مايکرو اورګانيزمونه لکه اميب ،شجيلا ،سلمونيلا،اوداسی نوري بکترياوي.

کيمياوي ککړ ونکي:

په دغه ډول ککړونکو کي فوسيلي منابع افت وژونکی په زياته اندازه کيماوي مرکبات لکه ( CO2)، ( SO3) ، ( CO) اوداسي نور.

فزيکي ککړ ونکي:

هغه ککړونکي چي دفزيکي عواملو په واسطه مينځ ته راځي لکه: دباد په واسطه تودوخي ،رڼا ککړتيا چي دکورنيو پاتي شوني لکه: بوتلونه پلاستيکونه او داسي نورچي دپورته عواملو په واسطه محيط ته ککړتيا علاوه کوي .

دهوا ککړ ونکي (Air pollutants)

دهوا ککړ ونکي تعريف کیږی : په اتموسفيرکي دداسي موادو شتون په داسي غلظت سره چی وکولاي سي دانسان پرصحت اود ژوند پرکیفیت اوچاپیریال باندی ناوړه اغیزه رامینځته کړي .

دهواککړونکودوه عمده ګروپونه

لومړنی ککړونکی(primary pollutants)

دغه ډول ککړونکي په مستقیم ډول دصنعتي سرچینواو دحمل اونقل وسایطو څخه اتموسفیر ته خپریږی په دوی کي لاندي غازونه شامل دی لکه: کاربن مونواکساید ( CO) ،کاربن ډای اکساید ( CO2 ) ، سلفرډای اکساید ( SO2)، امونیا ( NH3) ، هایدورجن سلفاید (H2S ) ، نایتریک اکساید( NO2)، هایدروجن فلوراید( Hf) ، او(particulate) لکه ګرد ،دود( smoke) ایره ( Ash) بدبویه بخار ( Fumes) ، راډیو اکتیوتی مواد او هایدرو کاربونونه.

دوهمی ککړونکی( secondary pollutants )

دا ډول ککړونکی دکیمیاوی اوفوتوکیمیاوی تعاملاتو په نتیجه کي مینځته راځي چي دلومړنیو ککړونکواونورواتموسفیری اجزاوو( Constituents) دتعاملاتو څخه لاسته راځي لکه: سلفرترای اکساید (SO3 ) ، الدیهایدونه ،کیتونونه، پراکسي ، اسیتایل ،نایترایت ( PAN) اوزون ( O3) پراکسي بنزول ددوهمی ککړونکو ډولونو په توګه ئې ذکر کولای سو . ددوی تولید (پیدایښت) په اتموسفیر، تروپو، ګرافیک، میترالوژیکی شرایطو اوطبیعت او همدارنګه دلومړنیو ککړونکو په غلظت پوری اړه لري .

دامریکا دهوا ککړتيا تقسیم بندي:

دامریکا دچاپیریال ساتني موسیسې ( EPA) شپږ اصلي ککړونکي په معیاری توګه غوره کړي دي اوپه دوو ګروپونو ئې تقسیم کړي دي . ۱ـ اولیه ککړونکي : هغه مواد دي کوم چي مستقیما دمنبع څخه اود محیط څخه هوا ته واردیږی او په دې ډله کي (۵) پنځه ککړونکي CO,NO2,SO2 ، مغلق ذرات چي قطریي (۱۰) میکرون څخه کم دي( Pm10) اوسرپ ( Pb) دي. ۲ـ ثانوی ککړونکي : هغه مواد دي چي دمځکی شا وخوا هواکي دکیمیاوي تعاملاتو په اثر مینځته راځي چی په دي ګروپ کي داوزون ګاز( O3) دمثال په توګه ياد ولای سو.

دهوا مهم ککړونکی او دهغوی سرچینی:

۱ـ ګازونه ۲ـ فوتو کیمیاوی اکسدایز کوونکی ۳ـ مفر عضوی مرکبات اوهایدورکاربونونه ۴ـ دهلوجن مرکبات ۵ـ ( Smog) دود ۶ـ په هوا کی معلق مایعات ۷ـ ګرد،غبار یا ذرات ۸ـ داوبوبخارات.

دهوا ککړونکی غازونه عبارت دی له دسلفر(ګوګړو) مرکبات،کاربن مونو اکساید،نایتروجن اکساید او هایدروکاربونونه دي.

دهوا د ککړتيا مختليفي مرحلي:

الف:دخبرتیا مرحله: دهغي مرحلې څخه عبارت ده چي دهوا ککړتيا داسي حد ته رسېدلي وي چي بايد دکنټرول لومړنۍ مرحله شروع سي.

ب: داخطار مرحله: هغه مرحله ښيي چې ، دهوا ککرتيا په هغه اندازه په زياتېدو ده چې بايد جدي کنټرول سي.

ج: اضطراری مرحله: هغه مرحله ښيي چې، د ککړتيا هوا کيفيت مخ په خرابيدو وي او هغه حد ته رسېدلې وي چې بعدي خطرونه ئې دانسان روغتياته حتمي وي. بايد هر اړخيز، چټک او پراخ اقدامات دټولو اختياراتو سره تر سره سي.

دهوا دککړتيادتولید په اساس د ځينو هیوادونو لیست

هندـ ښارونه لکه احمدابا د،ریفور،لومړی درجه/ چین مرکز اونورښارونه یی دوهمه درجه / ایران مرکزاو خرم اباد ښار دریمه درجه/پاکستان ښارونه یی لکه : پیښور،کراچی ،راولپینډیڅلورمه درجه/عربستان پيځمه درجه / افغانستان شپږمه درجه/ بنګلدیش اوومه درجه / مصر اتمه درجه/ منګولیا نهمه درجه/ عربی امارت لسمه درجه/ اوکراین یوولسمه درجه/ پیرودولسمه درجه/روسیه دیارلسمه درجه /آزربایجان څوارلسمه درجه / زیمبیاپینځلسمه درجه/المان شپاړسمه درجه/انګلستان اوولسمه درجه / امریکااتلسمه درجه/ قرغزستان نوولسمه درجه / ډومینکین جمهوریتشلمه درجه/ اندونیزیا یوویشتمه درجه افریقادوه ویشتمه درجه/ فرانسه درویشتمه درجه

داوبو ککړ ونکي:

داوبو په فزیکي ،کیمیاوي او بیولوزیکي حالاتو کي ناوړه بدلون عبارت داوبو ککړونکي څخه دي . ککړي یاچټلي اوبه هغه دي چی ( پاشلي ) اوګنده عضوي موادو اوناروغیو مکروبونو اوطفيلي موجودات ولري له دریدلو څخه ئي عموما ناوړه بوي اوبد خوند راپیداکوي اوکیداي سي چي اوبه دظاهري شکل له پلوه رڼي وي خو ګڼ شمېر مرضي میکروبونه په کښي داوبو ککړونکي مهم اسباب ښایي هغه توکي وي چي هوا څخه ور ننوځي یاداسي ناپاکه توکي وي چی خلک ئې ډنډوکي یا روانو اوبو ته ورغورځوي مثلا :دتشنابونو اوبه ،دبیت الخلا ګانو ،غوجلو اویا دناپاکو ډنډونو داوبو جذب له کبله ککړیږی

داوبوککړتیاڅخه هرکال تقریبا (۱۴۰۰۰)خلک مړه کیږي چي پدې کي زیاتره دڅښلو دچټلو اوبو له امله دي .

داوبو ککړ ونکی ډولونه:

دیوې ټاکلي منبع په واسطه ککړتیا:( Point Source)

پدې حالت کي ککړونکي په مستقیم ډول اوبوته داخلیږي اودهغې منشاء اومنبع دتشخیص وړ وي .

دیوې ناټاکلي منبع په واسطه ککړتیا:(Non-Point Source )

په دې حالت کي ککړونکي په غیرمستقیم ډول په یوه پراخه سطحه کي خپریږي دغه ککړتیا دژوند چاپیریال لپاره ډیره مضره ده اوککړتیا په یوه پراخه منطقه کي خپریږي دهغې مخنیوی اوکنترول ډیر مشکل دی نسبت هغې ککړتیا ته چي دیوې مشخصي منبع څخه نشریږي. ددی ډول ککړتیا کنترول ډیرسخت دی داډول ککړتیا دغیر مشخصو منابعو څخه دژوند په چاپیریال کي رامینځته کيږي چي د دریابونو ،رودونو،بحرونو او دمځکي لاندي اوبو د ککړتیا سبب ګرځي .

ترمځکي لاندي اوبو دککړتیا عوامل:

په سطحي معدنونو کي موجود کانونه او منرالونه: دتغیر اوتبدیل په اثر په ککړونکو عواملو بدلیږي داوبو سره دانحلال او مخلوط کیدلو وروسته داوبو دککړېدو سبب کیږي دهغو طبعي کیمیاوي موادو سره دمثال په ډول سطحي جاري اوبه (چی دباران څخه لاسته راځي ) کله چي د ډبرو سکارو دمعدنونو څخه تیریږي داوسپني ډای سلفاید (پیرایت) سره د ډبرو سکاره یوځای په خپل ځان کي حلوي او وروسته دکیمیاوي تعامل په اثر دهوا سره په سلفوریک اسید سره تبدیلیږی چي دمځکي لاندي دمختلفو قشرونو د مخزنونو څخه تیریږي چي دهغې دککړتیا سبب کیږي .

دښاری فضله اوبو جمع کیدل:

په ځانګړي ډول میده ریګۍ او اهکي حوزو کي داخل سي مخکي له دې چي دبکتریاو په واسطه تجزیه سي مستقیما او په اسانی سره دمځکي لاندي اوبو ذخیروته نفوذ کوی اود هغوی دککړتیا سبب ګرځي .

راډیو اکتیویتي ضایعات:

رادیو اکتیو یتي مواد او اتومي خځلي تر مځکي لاندي اوبو دزیرمو یو له مهمو ککړونکو څخه دی دهغوی ددفع (اطراح) لپاره نن ورځ یوله هغو طریقو څخه دهغوی ښخول په مځکه کي دي همدارنګه په ځمکه کي د رادیواکتیویتي ضایعاتو پر ښخولو سربیره دمځکي لاندي هستوی انفجارونه هم تر مځکي لاندي اوبو د ککړیدو سبب کیږی .

سطحي اوبو ککړ ونکي:

۱:صنعتي ککړتيا:

زیات صنعتي ضایعات هغو حیواناتو ته چي په اوبو کي ژوند کوي سخت زیان اړوی دغه ضایعات دخنثا کولو لپاره په اوبو کي په زیات اندازه منحل اکسیجن په مصرف رسوي په اوبو کي دژوندیو موجوداتو دضرورت وړاندازه اکسیجن کمیږی اوهغوی په مرګ تهدیدوي .

دبلي خوا ددې ضایعات ډیر سمي اوزهري دي اوپه اوبو کي دژوندیو موجوداتو دمسمومیت سبب ګرځي لکه: درانه فلزات، سیماب،سرپ، مس اونور په اوبو کي نایتروجن اوفاسفورس لرونکو ترکیبونو داخلیدل داوبړیو دريښو سبب ګرځي چي اوبه دیوې غیر طبعي مزي لرونکي کیږي ،په اوبو کي موجود اکسیجن کمیږي اودنورو ابي موجوداتو دمړیني سبب ګرځي او وروسته داوبو د ککړتیا سبب کیږي .

۲:دکورونوفضله اوبه:

ټول پاکونه (فاضله اوبه) چي سطحي اوبوته داخلیږي په اوبوکي داسي ترکیبونه داخلوي که چیري خنثی نه سي او یا د میکرو اورګانیزمونو په واسطه تجزیه او تخریب نسي په اوبو کی د ژوندیو موجوداتو لپاره ډیر زهرجن خطرونه مینځته راوړي .

۳:زراعتی فاضله مواد:

په فارمونو کي همېشه په زیاته اندازه حشره وژونکي اونور درمل استعمالیږی کوم چي زهري ککړونکي په مشخص ډول په سیندونو اوجهیلونو کي دژوند لپاره خطرناک دي ځکه دغه زهري مواد ددې توانایي لري چي داوږدې مودې لپاره په اوبو کی باقي پاته سي .

همدارنګه په فارمونو کي په زیاته اندازه کیمیاوي سری استعمالیږي کوم چي داوبو په مسیر کي مینځل کیږي چي اوبه رسونه اوژوند زیانمن کوي او په دغه سره په اوبو کي نایتریت اوفاسفیت دتشکیل سبب ګرځي چي داکسیجن دکمښت لامل کیږي . همدارنګه اهلي حیوانات اوبو ته نژدي څرولو په نتیجه کي فاضله مواد داوبو په واسطه مینځل کیږي چی دغه اورګانیکي مواد په اوبو کي دنایتروجن داضافه کیدو باعث کیږی چي په نتیجه کي داکسیجن کمښت رامینځته کوي.

۴:ښاری فاضله مواد:

داچي په ښارونو کي ګڼ شمېر وګړي ژوند کوي نو دهغوی د فعالیت په نتیجه کي فاضله مواد تولیدیږي داچي په ښارکي دعمومي ځایونو لکه :روغتونونو، هوټلونو ،لیلیو،ښوونځیو،وړکتونونو اونورو ځایونو څخه فاضله مواد په زیاته پېمانه خارجیږي که چیری په فني ( مسلکي ) ډول ځای پر ځای نسی نو دهوا ککړتیا سربیره داوبو د ککړتیا سبب کیږي تاسي پوهیږی چي په ښار کي اکثره لټرینونه داوبود منابعو په څنګ کي جوړیږي چی دوخت په تېریدو سره د اوبو دککړتیا سبب ګرځي .

دخاوري ککړ ونکي:

ټول ککړونکي چي دککړونکو منابعو په واسطه تولیدیږي داوبو دککړتیا سبب ګرځي اوبالاخره خاوري ته ګرځي چي اوبه دخاوري پرسطحه جریان لري بنا پردې دغه ککړي اوبه خاوري ککړوي اوککړه خاوره اوبه ککړوي دغه ککړونکي عبارت دی له : د صنعتي تولیداتو پاتي شوني ،کیمیاوي اوبیولوژیکي مواد ،نباتي ضایعات داوبو او فاضله اوبو دتصفیي څخه لاسته راځي. په کورونو کي دظرفونو اودکالیو دمینځلو په هوټلونو ،رستورانتونو ،روغتونونو ،نظامي مرکزونو ،صنعتي مرکزونو خوشکه شویي اوموترشويي ،حمامونو کي داستفادي څخه وروسته پاتي شوني اوبه یااستعمال سوي اوبه او هغه ککړي اوبه چی دسري اونورو کیمیاوي موادو دکرني اومالدارۍ دبرخو څخه دصنعتي فابریکو په ځانګړي ډول دنظامي اوهستوي صنایعو څخه لاسته راځي دښارخځلی اوسپیتیک څاګانی هم په هغه علاوه کیږي چي داټول دمځکي پرسطحه توییږي او دخاوري دککړتیا سبب ګرځي .

دخاوري ککړ ونکي ډولونه:

۱:صنعتي ککړ ونکي:

په ډېرو ښارونو کي شاهدان یو چي دکارخانو فضله مواد خوړو یا پیاده رونو ته غورځول کیږي چي دسطحي اوبو او خاورو سربیره تر مځکي لاندي منابعو ککړوالی لامل هم کیږي. دود اونور ککړونکي چي دګاز اوبخار په ډول دغټو دودکشونو څخه دباندي وزي دښاري هوا دککړوالي سره نفتي مشکلات اوتیزابی باران لامل کیږی. مهم ترین ککړونکي دخاورو دسرچینو اکثره په تصفیه خانو کي وي دکلکو عناصرو مقاومت دخاوري په نسبت ټولو ککړونکو ته ډیر اوږده اود خاوري ککړوالي دکلکو فلزاتو په واسطه تقریبا دایمي دی کلک فلزات لکه سرپ ( Pb) کادمیوم ( Cd) نقره ( Ag) فلزدی چي دغه عناصر دزیان لرونکو اثرات دکلکو فلزونو په دې ډول دي:دخاوري دبیولوژیکي فعالیتونو کډوډیدل په ګیاهانو زهري اغیزې اوبالا خره په انسانانو باندي دغذایي ځنځیر له لاري ناوړه اثرات پری باسي.

۲:خځلي:

خځلي دخاوري دمهموککړونکو څخه شمیرل کیږي خځلي کولای سي چي دخاوري داخل ته نفوذ وکړي اود اوبو منابع متاثره کړي اوس مهال چي ټول پرمختللي هیوادونه فضوله مواد(دچټلې طلا) په نوم یادوي اودعضوي سرو په لاسته راوړلو کي مهم مواد ګڼل کیږي. دښار دمهمترینو اوخطرناک ترینو کثافاتو څخه یوهم دروغتونونو کثافات دی چي دانسانانو دمختلفو ناروغیو باعث ګرځي چی علت ئې ستني ،پیچکارۍ اونور هغه څه چي دمختلفو ناروغیو د ناروغانو څخه تراستعمال وروسته بیکاره کیږي او په خاوره کي دفن (ښخ) کیږي چي ددغو خځلو دښخول هم تر مځکی لاندي اوبه ککړوي او دناروغیو سبب ګرځي .

۳:دمينځوونکو (پرېولونکو) تاثیرات په خاوره کي:

دمینځوونکو اثر پر خاوره باندي په ککړو اوبو کي دخاوري په نفوذ زیاتول او میکرو اورګانیز مونو حتی مالیکولونه چي په معمولي ډول نسي کولای دخاورو برخي څخه تیری سي. دپېولو په حضور کی پرې توانیږي چي پرلپسې خالیګاوي دخاورو څخه تیري سي او داوبو دمیکروبي ککړوالی سبب وګرځي چي په زیاتي فاصلي سره د مځکي سطحي په برخه کي قرار لري .

۴:زراعتی ککړتیا:

دکیمیاوي زراعتي سرو هورمونونو او انتي بیوتیکونو استعمال داوبو دخاوري ککړتیا باعث ګرځي. سرطان، عصبي اوتنفسي ناروغۍ همدارنګه د پوستکي ناروغۍ کښتونو دوامداره افتونو اغېزو دجملي څخه چي پر انسان باندي دکښتونو ،افتونو له مختلفو لارو څخه خاوري ته داخلیږي دکیمیاوي سرو استعمال دخاوری په خواصو کي دنفوذ قابلیت کموي او خاوره سختوي او همدارنګه دخاوری دککړتیا سبب ګرځی، دخاوري عواملو ته تغیر ورکوي یعنی خاوره سختوي . ددې ترڅنګ په خاوره کي ککړتیا پیداکوي ځيني له افاتونو څخه په خاصه توګه حشرات دافات وژونکو استعمال سره مقاومت کوي چي موږ مجبوریو دافت وژونکو موادو استعمال وار په وار سره زیات کړو.

۵:نفتي ککړتیا:

د نفتي موادو او دهغوی مشتقاتو استعمال په حمل او نقل کي او هم په نورو فعالیتونو کي دخاوري د ککړتیا سبب ګرځي. نفتي ککړیتا رامنځته کیدل دنفوسو زیاتېدل او صنعتي پرمختګ له امله دي، چي دهایدرو کاربوني موادو په واسطه دخاوري او هوا د ککړتیا سبب ګرځي چيس د همدي موادو دخپرېدو څخه علاوه غبار چي دګازو دسوخت څخه منځته راځي دنفتو سره یوځای د ډیرو کلونو په تېریدو سره کولای سي چي خاوري ته د زهري او مضره موادو داضافه کېدو باعث سي همدارنګه دسموک او تیزابي باران سبب ګرځي هرڅومره چي نفتي مواد دخاوري څخه تېریږي د خاوري د ککړتیا مخنیوی ستنونزمن کيږي.

افغانستان او ککړ چاپیریال:

د افغانستان د زیاتو لویو ښارونو چاپیریال او هوا د بد وضعیت پر لور روانه ده. په پلازميني کابل کي د پنجشنبي د ورځي رخصت د هوا د ککړتیا د مخینوي په موخه ده، څو د موټرو بیروبار او دوُد کم سي.په افغانستان کي د چاپرییال ساتني ملي اداره، د چاپیریال د ککړتیا په وړاندې د مبارزي په موخه جوړه سوي ده.

خو ددې ټولو هڅو سره سره بیا هم د پلازمیني کابل په ګډون د هیواد د ځينو لویو ښارونو نه یوازي دا، چې هوا ککړه سوي، بلکي اوبه يې هم نور د څښاک وړ نه دي.که د افغانستان چاپیریال ساتني ته جدي پاملرنه ونسي، لري نه ده، چي دا هیواد هم ډير ژر د چاپیریال او ککړې هوا له ګڼو ستونزو سره مخ سي، چي بیا به خلاصون ډیر ګران وي.په افغانستان کي د چاپیریال وضیعت دنورو وروسته پاتي هیوادونو په شان ډیر شلیدونکي او دتاسف وړ دی مګر په رنګارنګ دلایلو دامسله دهغه خلکو لپاره پیژندل سوی نه ده او ښه ښوونه یې هم نسی کولای حتی دهغوی سره پیژندګلوي نه لري او ددولتونو او حکومتونو لپاره هیڅ اهمیت نه لري . ددې په نتیجه کي باعث یاسبب دغفلت اود بې توجهی ده، دولت اوملت په دغه مهم او حیاتي کارسوي دي ددې ټولو عواملو په سر کي اصلي مشکل هماغه سیاسي او امنیتي مشکل دی چي زموږ دهیواد دچاپیریال د تخریب لامل سوي دي اوهم باعث د نورو تخریب کوونکی عواملو دچاپیریال زموږ جنګ ځپلی هیواد د وروسته پاته کېدلو لامل ګرځیدلی او همدارنګه له هغوی څخه عامل سوی مشکلات په شدیدي اندازي سره چي دهغي شومي اغیزې زموږ د نن ورځي او د اینده نسل ګریوان نیونکي ګرځیدلي دي. په بل عبارت زموږ مظلوم خلک فقط دژوندي پاته کېدو لپاره کوښښ کوي اوحتی ددي فرصت یې نه دی پيداکړی چي د ژوند کولو فکر وکړي تر دي چي دې ته ورسیږي چي څرنګه دژوند کولو لاري زده کړي زموږ دهیواد د چاپیریال دککړتیا اود طبعي سرچینو دتخریب عوامل له دوو عواملو څخه دي، چي طبعي او بل يې انساني دي .

طبعي عوامل:

دافغانستان غرنی هیواد په ګرم او وچه نیم بیاباني ناحیه کي او په هغي منطقې ددنیا کي واقع دی چي دهغه دکلني باران اوسېدني اوسط دجهان دباران اورېدني د کلني اوسط څخه کم دی، یوه برخه دهیواد په جنوبي اوجنوب غرب اوغربي او همدا ډول ځیني شمالي برخي د بکوا دښتي ،ریګستان ، مارکودښتي او ددښتي لیلې لدې جملې څخه دي. بناً پردې ضرورت لري چي دولت دسړځايونو او ځنګلونو دبیا جوړولو یا نوي کولو لپاره هڅي او چاري پیل کړي .

انساني عوامل:

انساني عوامل په خپل وار سره په دوو طریقو مستقیم او غیرمستقیم دطبعي سرچینو په تخریب کي موثر واقع کیږي زموږ هیواد یو وروسته پاته هیواد او اجتماعي جوړښت تر کلیوالی او زموږ دخلکو د اقتصادي اساس پر زراعت اومالداری ولاړ دی. همدارنګه ډیرخلک زموږ بیسواده دي دمثال په توګه په مستقیم ډول بغیر دکومي پروسي دانجام کولو څخه له طبیعي سرچینو لکه :ځنګلونه ،خاوره ،اوبه اونور دژوند په برابرولو خوراک اونور ضرورت دیو ابتدايي ژوند کولو لپاره استفاده کوي مګر دولت له هر ډول خپل سري فعالیتونو دځنګلونو په قطع کولو کي او دطبیعي سرچینو په له مینځه وړلو په هغه ډول چي باید اقدام وسي بريالي سوي نه دي چي د ونو او ځنګلونو دقطع کولو څخه مخنیوی وسي .

دخلکومستقیم تاثیرات دچاپیریال په تخریب کي:

زموږ په هیواد کي په بېلابېلو شکلونو تاثیرات صورت نیسي او په دلیل د هغه هیڅ وخت مرکزي دولت توانمندي نلري چي دقوانینو په وضع ددې تخریبونو مخنیوی وکړي اود ریفورم په عملي کولو او اصلاحاتو په راوړلو دخلکو اقتصادي او اجتماعي وضعي د ښه کېدلو سبب سي او دامکاناتو په نشتون او دسهولت دنه لرلو په دلیل دزراعت ، مالدارۍ په چارو اود سوخت په برابرولو او د اولیه تعمیراتي او ساختماني موادو په برابرولو دمجبوریت له مخي او ځيني دهوا اوهوس له مخي او دتجارت په هدف دطبیعي سرچینو په نابودی کي ملاتړلې ده، له بل طرفه زموږ دهیواد ځنګلونه له ښه وضیعت څخه برخور داره نه دي ځکه چي زمونږ خلک په مستقیم ډول پخپل چاپیریال دځنګلونوپه برخه کي په لاندي طریقو تاوان رسوي . ۱ـ دونو او ځنګلونو قطع کول دتعمیراتي موادو،سوخت موادو اویاقاچاق اود چارتراشو دخرڅولو په منظور . ۲ـ دونو او ځنګلونو قطع کول دزراعتي مځکو دبرابرولو او داوسیدني د کورونو او دنوو قریو په ځنګل کی جوړولو په منظور. ۳ـ باقیمانده ځنګلونو ته اوراچول چي له هغوي څخه چارتراش نه حاصلیږي په واسطه دګټه مندونکو ځنګلیانو دهغوي بدلول په زغالو باندي . ۴ـ او د مالونو څرول په ځنګل کي خصوصا اوزې چي یومضر حیوان دی او دښاخونو او پاڼو په خوړولو اوحتی پوستکو او تازه نیالګیو اوچیدو سبب کیږي په همغی اندازی زموږ څړځایونو هم تاوان لیدلی او دڅړځایونو دنابودی په برخه کي وضیعت ډیر دتاسف وړ دی . په وجود ددې سره دڅړ ځایونو تخریب په دوو طریقو صورت نیسي: الف: دساکنو افرادو په واسطه . ب : دکوچیانو او مالدارانو په واسطه . دڅړځایونو دتخریب طریقې دساکنو افرادو په واسطه ۱ـ دڅړځای بدلول په زراعتي مځکو کمبود په دلیل اود نورو امکاناتو او دژوند دنورو امکاناتو او سهولتونو نه موجو دیت لپاره . ۲ـ دڅړځایونو څخه د ژمني فصل لپاره دوښو برابرول . ۳ـ دسون موادو برابرولو لپاره . ۴ـ دصنعتي او درملو نباتاتو په خاطر دزياتو وښو وړل کم چي په څړ ځايونو کی موجود دي. ۵ـ له موادو او امکاناتو چي په څړځایونو کي موجود دي ګټه پورته کول . ب: دڅړځایونو تخریب دکوچیانو او مالدارانو په واسطه ۱ـ په وخت د راتللو څړځای ته او دهغه پریښودلو په دلیل زیاتوالی دمال اود زیاتي خاوري سیمه اوزو او دپسونو دپښو لاندي او دتللو اوراتللو په اثر هغه خاوري خوړل کیږي او ماتیږی د باد او اوبو دجریان په مقابل کی په ډیري تیزي سره په خټو بدلیږي او له سیمی څخه خارجیږي چي ددې کار په تکرار سره خاوری دګیا ه دباقي پاته کېدو لپاره شاید پاته نسي . ۲ـ بي موقع څرول . ۳ـ ډیر زیات څرول . ۴ـ دمال نوعیت هم د څړځای په نابودی کي بي تاثیره نه دي . په حقيقت کي په افغانستان کي دزبر ځواکونو دزورو ازمايښت ،دنظامونو کم پايښت، جنګونو، نا امنيو او په خپله دافغانانو دمنفی او کمزور سياستونو دافغانستان دچاپير يال د ککړتيا او تخريب لامل سوي . د(۵/۲) سانتی متره حاصلخیزی خاوری لپاره حداقل د ( ۱۰۰۰ــــ ۲۵۰۰) کاله وخت لازم دی دمیوه دارو باغونو ایجاد لپاره حد اقل ( ۵ - ۱۰) کاله وخت لازم دی دټولو موادو دتحقیق موندلو لپاره ملیاردونو ډالر سرمایې ته ضرورت دی ترڅو پوری یو هیواد رشد ، ترقي اوپیشرفت وکړي .

دککړتيا دخپراوي څخه دمخنیوي لاري چاري:

که حکومت د چاپیریال د پاکوالي په برخه کي یو ډالر هم مصرف کړي، ګټه به يې څو چنده ډیره وي.د امریکا متحده ایالات د هر هغه یو ډالر په مقابل کي چي د چاپیریال د پاکوالي په برخه کي مصرف کړي، اوس ۳۰ ډالره عاید لري.بل لوري ته یو عمومي باور دادی، چي تر هغو چي عام خلک د خپل چاپیریال په پاک ساتلو کي له حکومت سره همکاري ونه کړي، حکومتونه په یوازي هیڅ هم نه سي کولای.په لاندي شرایطو او تګلارو سره کولای سو چي دککړتيا دخپراوي څخه مخنیوی وکړو: ۱ـ دچاپیریال ساتني په اړه دخلکو دپوهي لوړوالی . ۲ـ دښوونځیو او پوهنتونونو په درسي نصاب کي دموضوع شاملول . ۳ـ په راډیو، اخبار، مجلو، سايټونو او نورو رسنیو کي دپیغام لرونکي پروګرامونو خپرول او له ابتزال څخه ددغو مهمو میډیایي مسایلو رایستل . ۴ـ دشنې ساحې ساتل او دځنګلونو احداث اوبیا برقي کول . ۵ـ ښاري ترانسپورټ دسیستم اصلاح او دشهري بسونو بېرته فعالولو بالمقابل دکوچنیو موټرونو په شمېر کي کمښت راوستل . ۶ـ دسون (سوځېدلو ) وړ توو دکیفیت کنټرول. ۷ـ دزړو موټرو دواردلو څخه مخنیوی کول . ۸ـ دښاروالیو په کار کي کیفي ښه والی راوستل . ۹ـ دچاپیریال ساتني ادارې دټولو تصویبونو عملي کول . ۱۰ـ داضافي فضله توکو داسي ځای پرځای کول چي ککړونکي اغېزې یې له مینځه ولاړي سي . ۱۱ـ په ښارونو کي دبد رفت دسیستم ایجاد او جوړول . ۱۲ـ دژوند چاپیریال ته د حکومتونه جدي توجه کول، سالمه اداره او اهل کسان پکښي ګمارل. ۱۳ـ د اداري دبهبود لپاره باید مسلکي کسان په مختلفو څانګو کي تخصص وکړي . ۱۴ـ دښاروالیو په پوسټونو کي دلایقو او مجربو اشخاصو ټاکل . ۱۵ـ دهیواد کرهڼي ته پوره توجه کول او دباغونو ،ځنګلونو،څړځایونو او دشنو ساحو په واسطه دهوا کنټرولول. ۱۶ـ دکانالیزاسیون سیستم جوړول. ۱۷ـ داوبو اوطبعي منابعو څخه په علمي سټندرونو استفاده کول . ۱۸ـ دچاپیریال دمدیریت په اړوند دنظر په یووالي سره کار کول. ۱۹ـ په اړونده وزارتونو کي لایقه متخصصین ګمارل . ۲۰ـ تر مځکي لاندي اوبو دمنابعو مخنیوی کول. ۲۱ـ دچاپیریال داداري او تشکیلاتي برخو پراختیا . ۲۲ـ دځنګلونو دقطع کولو څخه باید مخنیوی وسي ځکه یو هکتار ځنګل تقریبا دوه نیم ټنه ( O2) دتولید قدرت لري چي داد (۱۰) نفرو لپاره د یو کال ضرورت وړ (O2 ) برابروي . ۲۳ـ دبي کیفیته سون توکو له واردولو څخه مخنیوی وسي . ۲۶ـ هغه ساحې چي دصنعتي فابریکو چاری پکښي سرته رسیږي باید پلن پاڼي ځنګلي وني ،سرخکونه ،تورکاج او وله که څه هم ستن پاڼي وی باید وکرل سي ځکه چی دایې هم دزیان مخه نیسي . ۲۷ـ سون توکي ،ربړ او پلاستیکونو دسوځولو څخه باید مخنیوی وسي . ۲۸ـ دلرګیو سیستم په ګازی سیستم بدلول لکه: دحمامونو ،هوټلونو اوداسي نورو ځایونو کي دلرګیوسیستم په ګازی سیستم واړول سي . ۲۹ـ دکثافاتو لپاره په ښار کي منظمي کثافت داني جوړول ترڅو دښار اضافي او ناولي اوبه بي ځایه توی نه سي . ۳۰ـ په کښتونو کي باید دزیات کیمیاوي درملو داستعمال څخه مخنیوی وسي ځکه چي کیمیاوي درمل پخپله زهر دي او داد خاوري ،هوا ،اوبو اوداسی نورو د ککړیدو سبب کیږي. ۳۱ـ داګزوز لوګیو دبې خطره کولو په خاطر دکتالستي تبدیلوونکو دنصبولو طرحه . ۳۲ـ دهغو عراده جاتو رول چي اساسي ترمیم ته اړتیا لري اودنیمګړتیاو درفع کولو په صورت کي دبیا استفادي اجازه ورکول . ۳۳ـ دعراده جاتو، لوازمو او پرزو ارزونه کول اوله ځنډ پرته دمصرف کوونکو په واک کي ورکول . ۳۴ـ دککړتیا درفع کولو په خاطر دعراده جاتو په داخلي جوړونکو باندي دامنل چي دموجوده ټاکلو نورمونو متابعت وکړي . ۳۵ـ دنقلیه وسایطو داګزوز څخه د راوتونکو ککړتیا د کنترول مرکزونو ایجادول. ۳۶ـ دشخصي نقلیه وسایطو پرځای دټولني داړتیاو سره سم دعامه نقلیه وسایطو ځای پرځای کول . ۳۷ـ هغه کارخانې چي دګاز رسولو شبکې په مسیر کي پرتې دي دګازي انرژۍ څخه ګټه واخیستل سي اود نه امکان په صورت کي ښایي د سپکو اوکم سلفر لرونکو محروقاتو څخه استفاده کول په کاردي. ۳۸ـ دکارخانو په اړینو برخو کي دککړونکو موادو دکنترول دستګاه نصبول . ۳۹ـ دکارخانو دفعالیت په څرنګوالي همیشنی نظارت او دهغو دفعالیت په نتیجه کي دهوا ککړتیا دکنټرول په موخه اړوند مسولینو ته په ګڼ میشتو سیمو کي په کافي اندازه د عمومي تشنابونو جوړول داضافي او ناپاکو موادو راټول او لیږدول په صحي طریقه چي دهوا دککړتیا په مخنیوي کي رغنده اواساسي مرسته کوي دلازمو لارښوونو او پیشنهادونو ارائیه کول. ۴۰ـ دښار په بهر کي دمناسبو سیمو ټاکل او هلته دنورو صنعتي واحدونو ځای پرځای کول اوبیا ورته دښار دننه څخه دټولوضایعو لیږدونه . ۴۱ـ دهستوګنو په سیمو کي زیاتره دګاز اوانرژی څخه دګټی اخیستني په خاطر دګاز رسولو دشبکو دسیستم پراختیا . ۴۲ـ په هغو سیمو کي چي دګاز ملي شرکت ښاریانو ته دګاز لازمي اسانتیاوي برابري کړي وي نو دګاز څخه ګټه اخیستنه لازمي وګرځوي . ۴۳ـ دسوخت دوسایلو داخلي جوړونکي اړایستل سي ترڅو دواحد ستندرد څخه پیروي وکړي او د ګازونو وسایلو عرضه کولو ته د لا تشویق کړي. ۴۴ـ خلک دخپلو محروقاتي دستګاوو دنیمګړتیا په لري کولو مکلف کړي . ۴۵ـ دښار اوسیدونکي دي دسون دمناسبو موادو داستفادې په موخه په ډلییز ډول وپوهول سي اود هغوۍ همکاري دي په دې برخه کي لاس ته راوړل سي . ۴۶ـ دلویو ساختمانونو ،هوټلونو،روغتونو ادارو خاوندان دي دخپلو مرکزي حرارتي دستګاوو فني نیمګړتیاو په لري کولو مجبور سي چي دمناسبو محروقاتو څخه ښه استفاده وکړي. ۴۷ـ دکور پاتی شونی په روانو اوبو کی وانه اچول شی . ۴۸ـ دسپتیکي څاه ګانو دبد رفت اوبه په روانو اوبو کي ور ګډي نسي . ۴۹ـ یو شمېر کورنیو دبیت الخلا و مفرزونه دروانو اوبو ترڅنګ جوړ کړی اوحتی بیت الخلاوي په روانو اوبو کي تشوي له دی ډول لړی څخه بايد مخنیوی وسي. ۵۰ـ په غیر فعاله څاه ګانو او ژورو کندو کي دمفرزه خځلو خوندي کول لدې څخه باید مخنیوی وسي . ۵۱ـ په ځنګلونو کي دکثافاتو ځای پرځای کول چي امراض مینځته راوړی نو باید کثافات په ځنګلونو کي ځای پرځای نسي . ۵۲ـ په ځنګل کي مالداري کول دپوښښ دتولید لپاره باید لدې څخه مخنیوی وسي . ۵۳ـ دکوچنیانو استعمال سوي پمپرونه (چوټې ) دچرګانو او څارویو پاتي شوني په روانو اوبو کي له اچولو څخه باید مخنیوی وسي . ۵۴ـ په ښارونو کي دګاز رسووني سیستم جوړول . ۵۵ـ دمرکز ګرمۍ سیستم رامینځته کول . ۵۶ـ دسړکونو او کوڅو پخول . ۵۷ـ په سړکونو او پارکونو کي دونو کښېنول . ۵۸ـ دفضله موادو راټولول او په فني ډول ځای پرځای کول . ۵۹ـ دفابریکو دسوخت موادو کنټرول . ۶۰ـ دصنعتي فابریکو کنترول .

ليکنه: محمود ( مدثر )

ايمېل : modasir.mahmood@gmail.com

ماخذونه

· جاپان د هیروشیما پر ښار د اتومي برید ۷۰مه کلیزه لمانځي/پاڼه بی بی سی پښتو

· چاپېريال او د هغه د ککړتيا عوامل/ ليکنه: (راشد) احمدشاه / پاڼه:نن ټکی اسيا

· کتاب: د ژوند چاپيريال/ ليکوال: (مندوزی) پوهاند انجينر عارف الله / خپرونکۍ: ننګرهار پوهنټون انجينری پوهنځۍ

· د پاک چاپيريال لرلو حق زده‌کړې ته د لاسرسی له حق سره برابر دی/ د بشری حقونو فعاله سيما سمر مرکه/ پاڼه: ۸ صبح

· د خاورې د تخريب بدې پايلې/ ليکنه:( تنوير) ذبيح الله /پاڼه: روحی

· دمهمو ککړونکو سټنډرډي غلظت/ ليکنه:( احمدي) فيض الرحمن / پاڼه: ويکيپيډيا

· د سوریې پر دوما ښار کیمیایي برید ۷۰ کسان ووژل/ پاڼه: کندهار ملي راډیو تلوېزیون

· ککړ چاپيريال د بدمرغيو پايله/ليکنه: ( تنوير) ذبيح الله / پاڼه روحی

· ککړ چاپيريال هر کال په نړۍ کې ۱،۷ ميليونه ماشومان وژني/ ليکنه: د روغتيا د نړيوال سازمان رپوټ / پاڼه: VOA

· ککړ چاپيريال ټولنې او فکري سلامتيا ته ګواښ/ ليکنه:( اخلاص يار) عاشق الله / پاڼه: کابل ټکی کام

· ملګري ملتونه په سوريه کي زهرجن ګاز کارول شوی/ پاڼه: دویچه ويله

· هندوستان کې د ککړ چاپيريال له امله هر څلورم کس مري/ليکنه: د لانسيټ طبي ژورنال/ پاڼه: ياران ډاټ کام

· ۹۰ سلنه خلګ خرابه هواتنفس کوي/خپرونکی: ټاټوبی اونيزه،ګڼه(۴۷۰)،يکشنبه(۱۳۹۷)دجوزا (۶) مه

0 Comment

Related Articles

0 Comment

Related Articles