زموږ بازار منشاء د ازاد بازار څخه اخېستل شوې او معمولا قېمتونه د عرضې او تقاضا پر بناء ټاکل کېږي خو بدبختي دا دی چې،

١- بازارونه مو اولېګوپولي دي.

د څو مشخصو لویو سوداګرو تر کنټرول لاندې دي. هرڅه څرنګه یې چې خوښه وي په نرخونو او عرضې کې تغېرات راوستلای شي.

٢- د بازارونو واک له خصوصي سکټور سره.

د بازارونو واک مو ټول خصوصي سکټور ته ورکړی او د دولت ونډه پکې نشته. دوی فقط د ګټې لپاره سوداګري کوي او تل پدې فکر کې وي چې څرنګه د ١٠٠٠٠ افغانیو توکی په ١٥٠٠٠ خرڅ کړو. خلاصه دوی د ملت په غم کې ندي او تل خپلو شخصي ګټو ته کار کوي او لګیا دي.

٣- د حکومت مداخله نشته.

دا چې ازاد بازار سېسټم لرو او معمولا د دولت مداخله نه لېدل کېږي نو په بازار کې خپل سرۍ ته زمېنه مساعده شوې او یو سوداګر چې په هر قېمت وغواړي پلور ترسره کوي. ښه مثال یې دوه ورځې وړاندې د کابل ښاروالۍ لخوا د ډېزلو تعین شوی قېمت ٨١ افغانۍ و اما د ښاروالۍ څنګ ته په څو مترۍ پمپ کې په ٨٧ افغانۍ واچول شول. سیی ده چې نرخنامه ضرور ده اما مدېریت او څار یې شتون نلري.

٤- سالم رقابت شتون نلري.

څو مشخص مافیایي تجاران توکې واردوي چې دا خپل سري بدې پایلې لري. دا ستونزه اوس نده، بلکې په جمهوریت دورې کې هم وه.

٥- عرضه کمه شوې.

د روسیې-اوکراین کړکېچ بدې اغېزې په نړېوالو مارکټونو لري او د یو شمیر مهمو اقلامو توکو قېمتونه یې هر هېواد کې پورته کړي دي. قزاقستان له روسیې یوڅه غنم واردول چې هغه هم پرې بند شول او موږ او تاسو د اوړو یا غنمو ښه مرجعه همدا قزاقستان دی. روسیه او اوکراین د نړۍ دریمه برخه غنم تولیدوي او همداسې روسیه د نړۍ د طبیعي ګازو لومړۍ تولیدوونکی او د خامو نفتو دوهم تولېدوونکی هېواد دی. نو اوس فکر وکړﺉ چې په نړېوالې عرضې یې څومره منفي اغېزې زیاتېدلای شي. ملګري مې راته له اسټرالیا ویل چې دلته مې پدې څو کلونو کې تراوسه دومره په لوړه بیه تېل نوو اچولي. افغانستان هم له یاد خالت مستثناء ندی.

٦- د وارداتي انفلاسیون imported inflation ښکار یو.

دا چې موږ یو وارداتي هېواد یو او خپله تولید نلرو، نو هرڅه چې زموږ واردوونکو هېوادونو کې واقع کېږي موږ به ترې اغېزمن و.

-------------------

ستونزې ډېرې زیاتې دي

نور بحث نه پرې کوم

راځم

حللارو ته

----------

١- سالم رقابت ته لاره هواره کړﺉ.

واردات د څو مشخصو مافیایي سوداګرو په کنټرول او واک کې مه ورکوﺉ، بلکې شمېر یې زیات کړﺉ ترڅو سالم رقابت ته زمېنه مساعده شي او په قېمتونو کې ټېټوالی راشي. دا پدې معنا چې کله یو سوداګر یو لېتر تېل په ٧٠ افغانۍ خرڅوي، نو بل غواړي چې لدې یې ټیټ خرڅ کړي تر څو د ده تېل خرڅ شي او ګټه زر وکړي.

٢- دولت دې سهم واخلي.

کچېرې دولت د توکو په وارداتو کې برخه واخلي، نو نه یوازې چې سالم رقابت ته زمېنه مساعده کېږي بلکې د ګټې ترڅنګ به نظارت هم کېږي. له نورو یې زده کړﺉ: له هغو هېوادونو چې موږ واردات کوو، د دوی شرکتونو کې نیمايي یا له هغه زیاته ونډه دولت لري. د مافیایي توب مخه یې نېولې او ډیر په ټیټ قېمت توکې بازارونو ته عرضه کوي.

کوشش دې وشي چې مختلط سیسټم دلته وجود ولري. تېر کې هم ستونزې وې چې د غضنفر ګروپ، عطامحمد نور، او نورو مشخصو بنسټونو له لورې واردات کېدل. ا.ا.ا ته پکار دي چې له اېران او نورو ارزانه تمامېدونکو هېوادونو سره قراردادونه وکړي.

٣- دولتي شرکتونه د ګازو، نفتو او نورو برخو کې بېرته فعال کړﺉ او زیاتوالی پکې راولﺉ.

٤- د پولي بازار کنټرول په بشپړ ډول په لاس کې ولرﺉ او اجازه ورنکړﺉ ترڅو مافیا فعالیت وکړي. زه پدې اندېښمن یم چې دا اوسنۍ نرخ چې ١ ډالر ٨٦ افغانۍ کېږي بېرته ممکن لوړ شي د مختلفو دلایلو له امله چې یو یې هم د مافیا شتون دی او بل یې د حکومت نه رسمیت پېژندنه. یو د نظار مسلکي او بلد هیت هم باید شتون ولري چې د صرافانو او د افغانستان بانک د اړېکې څارنه وکړي. خدای مکړه که اړېکه شتون ولري نو دوی به په ډالرو بېرته خپلې لوبې پیل کړي او درد به یې عام ولس پرېکوي او دوی به خپلې سوداګرۍ پکې کوي.

٥- دا چې ممکن د روسیې-اوکراین کړکېچ به دوام پیدا کوي، نو نړېوالو بازارو کې به د مهمو اقلامو کمښت تر سترګو شي او قېمتونه به لوړ شي. د افغانستان دولت دې هڅه وکړي څو ذخېرې جوړې کړي څو خلک د کمښت په شتون کې توکو ته په ارزانه بیه لاس رسۍ ولري. دوه ملیارد ډالر کور دننه لرو. هند وروسته له روسیې-اوکراین کړکېچ نفت ذخېره کړل، پاکستان غنم ذخېره کړل او همداسې نورو هېوادونو د احتمالي لوړ تورم لپاره تدابیر نیسي. د G8 هېوادونو لخوا د غذایي مصونیت لپاره تدابیر نېول کېږي. موږ هم باید خپل تابیر ولرو.

٦- نرخنامه مو باید د کاغذ پنوم پاتې نشي او باید تطبیق یې کړﺉ. د نرخنامې ټاکل باید داسې وي چې لومړۍ په بنادرو کې قېمتونه چیک شي(کله چې توکې دننه کیږي، نو په ګمرک کې د انوایس په برخه کې واضح لېکل شوي وي چې څومره مقدار توکې په څومره قېمتونو وارد شول.). وروسته له هغې د لېږد لګښت یې محاسبه کړﺉ او سوداګر ته مشخصه فیصدي د ګټې وټاکﺉ او د هغې پر بناء نور نرخنامه وټاکﺉ. د تطبیق لپاره یې باید هره ورځ په بازارونو کې ناڅاپي د نظار هیت شتون ولري او له سرغړوونکو سره دې قانوني چلند وشي. هټۍ دې وربندې شي او له جرېمې سره دې مخ کړي څو بیا دا ډول احتکار ونکړي.

٧- د ګدامونو کنټرول وکړﺉ.

اکثره سوداګر چې کله قېمتونه ټیټ وي زیات مقدار توکې ذخېره کړي او کوشش کوي ترڅو ذخېره یې کړي او چې کله قېمتونه لوړ شول مارکېټ ته یې عرضه کوي. معنا د بازار تعادل له منځه وړي، له فرصت غلطه استفاده کوي او د ١٠٠٠ افغانیو مال په ٢٠٠٠ پلوري. هېچاته باید اجازه ورنکړل شي څو له یو ټاکلې مودې زیات توکې ذخېره کړي.

٨- دا چې موږ یو وارداتي هېواد یو او په نړېوالو بازارونو کې قېمتونه لوړ شوي او د دې سره سره د لېږد لګښت هم زیات شوی، نو کچېرې موږ په خپلو تولېداتو تمرکز وکړو، نو ډېرې ښې پایلې درلودلای شي. زراعت سکټور ته زمېنه مساعده کړﺉ، کانالونه جوړ کړﺉ ترڅو ځمکې خړوبه شي، بزګرانو ته شاړې ځمکې څه په مالیه او څه وړیا ورکړﺉ ترڅو تولېدات ترسره کړي. پانګوال تشویق کړﺉ څو په هره برخه کې پانګونه وکړي او تولېدات مو زیات شي. کله چې تولېدات زیات شول; صادرات مو ډېرېږي، افغانیو ارزښت لوړېږي، د اسعارو دخول صورت نیسي، د وارداتو کچه مو راکمېږي، کاري فرصتونه زیاتېږي او لاخره د تادیاتو بیلانس مو مثبت خواته په حرکت پیل کوي. خلاصه د خصوصي سکټور کلک کلاتړ وکړﺉ څو د غوړیو، غنمو، تیلو، ګازو، ورېجو، سمنټو، کانونو او نورو مهمو برخو کې پانګونه وکړي.

٩- له مشخصو او کمو هېوادونو سره راکړه ورکړه مه کوﺉ. دا کړنه مو د وابستګۍ لور ته بیایي کوم چې ډېرې بدې پایلې لري. هرکله چې موږ واردات له مشخصو او کمو هېوادونو ترسره کوو، په همغه مقدار د سالم رقابت مخنوی کوو او قېمتونو لوړوالې ته زمېنه مساعدوو.

١٠- هیڅکله اجازه مه ورکوﺉ څو بې کیفیته توکې هېواد ته دننه شي. سیي ده چې ارزانه به وي اما نور ډېرې زیاتې ستونزې راپورته کوي کوم چې لدې څو چنده قېمت به درته تمام شي. مثلا کله چې ته له ٩٢ ښکته پطرول او یا له ٨٠ ښکته ډېزل واردوې، نو موټر مو ډېر عوارض پیدا کوي او له تا به ډېر له مستري سره وي.

د ملي مسولیت له مخې یې شیر کړﺉ.

لېکوال: Lal Zazai لعل ځاځی

کال ٢٠٢٢/١٤٠٠

کب(حود) ٢٣/ مارچ ١٤

دوشنبه

وخت ٩:١٢p.m

کابل-افغانستان

0 Comment

0 Comment