لیکوال: لعل ځاځی Lal Zazai

پدې لیکنه کې د انفلاسیون د تعریف، عواملو، اغیزو، اړوند اصطلاحاتو، ډولونو او د اندازه کیدلو واحدونو په اړه بشپړ معلومات ترلاسه کوۍ.

د انفلاسیون تعریف: دوه تعریفه درته کوم چې یو پولي(پیسیز) او بل غیر پولي(غیر پیسیز) دی.

١- انفلاسیونInflation ( تورم): د زیاتو پیسو عرضه د لازمې تقاضا Needed Demand په پرتله چې د پیسو د ارزښت د کموالې سبب ګرځي او د قیمتونو سطحه کې لوړوالی راځي.

٢- انفلاسیون Inflation (تورم) د قیمتونو په عمومي سطحه کې دوامداره لوړوالی یا د پیسو د ارزښت دوامداره کموالی انفلاسیون بلل کیږې.

ولې انفلاسیون رامنځته کیږې؟

کچیرې نور متحولین ثابت فرض کړو، او د پیسو عرضه زیاته کړو نو د قیمتونو د لوړوالې سبب ګرځي او په نتیجه کې انفلاسیون(تورم) رامنځته کیږې. او یا داسې ویلای شو چې د ټولیزې عرضې aggregate demand یا ټولیزې تقاضا aggregate supply لوړوالی انفلاسیون رامنځته کوي. ټولیزه تقاضا پدې معنا چې د کورنیو، فابریکو، شرکتونو، دولت او خالصو صادراتو تقاضا لوړیږې او د انفلاسیون سبب ګرځي. ټولیزه عرضه پدې معنا چې ټولې فابریکې او شرکتونه د خپلو ګټو د لوړولو لپاره زیاته عرضه ترسره کوي; معنا دا چې د توکو د تولید مصارف، کارګرې قوې مصارف، موادو مصارف، ترانسپورت مصارف او د تصدیانو د بازار قدرت لوړیږې نو په نتیجه کې انفلاسیون رامنځته کیږې.

د انفلاسیون اغیزې Impacts of Inflation

١- د اقتصادي رشد Economic Growth( د ناخالصو داخلي حقیقي تولیداتو زیاتوالی) کموالی

٢- د استخدام کچه متضرره کیدل

٣- د عوایدو غیر عادلانه تقسیمیدل

٣- د قیمتونو لوړیدل

٤- د خلکو د عوایدو ( حقیقي عواید) کمیدل

٥- د پیرلو قدرت Purchasing power کمیدل

٦- د خلکو د ژوند سطحه خرابیدل

٧- د هیواد د صادراتو کمیدل او د وارداتو زیاتیدل ( په هغه صورت کې چې د انفلاسیون کچه د خپل هیواد په پرتله په بهر کې ټیټه وي.)

٨- د دولت عواید زیاتیدل: د محصولاتو او فروشاتو نه راټوله شوې مالیه لوړیږې ځکه چې دولت د مالیې فیصدي د حرڅلاو توکو د خالص قیمت پر اساس سنجش یا محاسبه کوي. نو د قیمتونو لوړیدل( انفلاسیون) د دولت د عوایدو د زیاتوالې سبب ګرځي. او کله چې د کارګرانو په مزد او د شرکتونو په ګټه کې زیاتوالی راشي نو راټول شوی حصول زیاتیږې او د دولت عواید لوړیږې. یوه خبره ضرور ده چې باید اشاره ورته وکړم هغه دا چې; د انفلاسیون په شتون کې د دولت عواید لوړیږې اما دا ګټه خالصه نده، بیرته کله چې دولت خپل لګښتونه پوره کوي نو غچ ترې اخیستل کیږې.

یو شمیر خلک د انفلاسیون نوم یې فقط اوریدلی وي او په لاندو کلمو یې بیا سر نه خلاصیږې. دې کلمو ته متوجه اوسۍ ځکه له انفلاسیون سره توپیر لري.

دیسانفلاسیون (disinflation): پدې حالت کې د د انفلاسیون په کچه یا د قیمتونو په سطحه کې کې له ٢% تر ٥% ټیټوالی راځي. دا حالت د هیواد اقتصاد لپاره ګټور کیدلۍ شي.

دیفلاسیون (deflation): پدې حالت کې د انفلاسیون کچه دومره ټیټیږې چې حتی منفي خواته حرکت وکړي.

ستکفلاسیون(stagflation): پدې حالت کې د انفلاسیون سره یوځای د بیکارۍ کچه هم لوړیږې او اقتصادي رشد له رکود سره مخامخ کیږې.( زموږ اوسنۍ حالت)

ریفلاسیون( reflation): د دیفلاسیون حالت مقابلې ته ریفلاسیون وایي. یعنې موږ غواړو له منفي نه یې بیرته مثبت کړو.

د انفلاسیون د اندازه ګیرۍ واحدونه

انفلاسیون د قیمتونو د سطحې په فیصد کې زیاتوالی په یو مشخص وخت کې راښیي.

په ملي اقتصاد کې مختلف شاخصونه موږ د انفلاسیون د اندازه ګیری لپاره لرو:

١- د مستهلکینو د قیمت شاخص( ponsumer price index - CPI)

٢- د مولدینو د قیمت شاخص ( producer price index - PPI)

٣- د ناخالص داخلي تولیداتو د قیمت شاخص ( GDP Deflator)

یاد موضوعات دلته نه تشریح کیږې ځکه ډیر لوی بحثونه دي.

د انفلاسیون مختلف ډولونه Types of Inflation

انفلاسیون په لاندې کټګوریو ویشل شوی دی:

١- د وخت پر اساس

٢- د قیمتونو د درجې پر اساس

٣- د وسعت پر اساس

٤- د دولت د عکس العمل پر اساس

٥- د منشاء پر اساس

٦- د ښکاره کیدلو پر اساس

٧- د تخمین پر اساس

اول د وخت پر اساس د انفلاسیون ډولونه:

١-د جګړې پر مهال: کله چې جنګ او جګړه وي نو د دولت مصارفات په جنګي برخه کې زیاتیږې او لدې سره د ناامنۍ له وجې په بازار کې هم د توکو د کمښت تر سترګو کیږې او هم خلک خدماتو او توکو ته لاس رسۍ کم پیدا کوي. نو د جګړې پر مهال د توکو او خدماتو قیمتونه لوړ وي او دا د جګړې انفلاسیون بلل کیږې.

٢- د جګړې څخه د راوتو پر مهال د انفلاسیون ډول: کله چې جګړه ختمه شي نو د خلکو تقاضا توکو او خدماتو ته لوړه شي چې په نتیجه کې نرخونه لوړیږې او دا د جګړې څخه د راوتو انفلاسیون بلل کیږې.

٣- د ارامۍ پر مهال انفلاسیون: په دې وخت کې دولت په بنسټیزو پروژو بوخت وي او معمولا قیمتونه لوړ وي چې د ارامۍ انفلاسیون بلل کیږې.

دوهم د قیمتونو د درجې پر اساس د انفلاسیون ډولونه:

١- خوځیدونکی انفلاسیون: په دې انفلاسیون کې تر %٣ نرخونه لوړیږې چې دا د انفلاسیون قبول شوی شکل دی او هر دولت یې خوښوي.

٢- قدم وهونکی انفلاسیون: قیمتونه له %٣-١٠% قیمتونه لوړیږې.

٣- منډه وهونکی انفلاسیون: پدې ډول انفلاسیون کې له %١٠-%٢٠ نرخونه لوړیږې. یاد انفلاسیون د هیواد لپاره یو ډول د خطر لومړنۍ زنګ ده چې باید عاجل یې مخه ونیول شي ځکه بد عواقب لري.

٤- ډیر چټک انفلاسیون: پدې ډول انفلاسیون کې د قیمتونو په سطحه کې له %٢٠ پورته لوړالی راځي چې دا ترټولو خطرناک انفلاسیون د قیمتونو د درجې پر اساس دی. یاد انفلاسیون د پیسو ارزښت له زیاتو ستونزو سره مخامخ کوي.

دریم د وسعت پر اساس د انفلاسیون ډولونه:

١- جامع انفلاسیون: د هیواد د ټولو اقتصادي برخو، توکو او خدماتو قیمتونه لوړیږې.

٢- خال انفلاسیون: په یو شمیر برخو کې د توکو او خدماتو قیمتونه لوړیږې او په یو شمیر کې نه لوړیږې.

د دولت د عکس العمل پر اساس د انفلاسیون ډولونه:

١- خلاص/پرانیستۍ انفلاسیون: دولت پکې مداخله نکوي او یا یې له کنټرول وتلۍ وي. قیمتونه پکې لوړیږې.

٢- مخنوۍ شوی انفلاسیون: د دولت د مداخلي نه ورسته نرخونه کنټرولیږې. یعنې د دولت مداخله انفلاسیون مدیریت کوي.

د منشاء پر اساس د انفلاسیون ډولونه:

١- د تقاضا د لوړیدو انفلاسیون: موږ او تاسو پوهیږو کله چې توکو او خدماتو ته تقاضا زیاته وي او په مقابل کې یې عرضه کمه وي نو قیمتونه لوړیږې او انفلاسیون رامنځته کیږې.

٢- د مصارفو د زیاتیدو انفلاسیون: کله چې مصارف زیات شي نو دا معنا لري چې تقاضا لوړه وي او خلک، توکې، او خدمات مصروف وي نو نادر پیدا کیدل یې د انفلاسیون سبب ګرځي( قیمتونه لوړیږې).

د ښکاره کیدلو پر اساس د انفلاسیون ډولونه:

١- پټ یا مخفي انفلاسیون:

دا ډول انفلاسیون هغه وخت رامنځته کیږې کله چې د قیمتونو حد اعظم یا لوړه سطحه د دولت له لورې تعینه شي. ظاهرا پدې حالت کې قیمتونه د استقرار په حالت کې ښکاري اما په واقعیت کې عرضه کمه شوې وي او د تور بازار یا Black Market راکړو ورکړو ته لاره هواروي.

٢- ښکاره انفلاسیون: دا ډول انفلاسیون د لیدلو او احساس وړ وي.

د تخمین پر اساس د انفلاسیون ډولونه:

١- د تخمین وړ انفلاسیون: د دا ډول انفلاسیون مخه نیول کیدلای شي. مثلا د اسمي مزدونو او اسمي ربحو ( د انفلاسیون د کچې په ډول) په زیاتوالې سره د حقیقي مزدونو او حقیقي ربحو د کموالې مخنوۍ وکړو.

٢- غیر تخمین شوی انفلاسیون: د دې ډول انفلاسیون اغیزې زیاتې او مخه نیول یې یوڅه سخت کار دی.

د داخلي لاملونه وراخوا موږ د وارداتي انفلاسیون imported inflation څخه هم متاثر کیدلای شو. یعنې د ملي اقتصاد نه خارج کې دا ډول انفلاسیون شتون لري. زموږ واردات چې په خارج کې د قیمتونو د لوړوالې څخه متاثر شوي دي نو په داخل کې د قیمتونو د لوړوالې سبب ګرځي. اوس مهال د سیمې په هیوادونو انفلاسیون شته او موږ ترې اغیزمن شوي یو.

نوټ: انفلاسیون inflation کیدلای شي بد وي او یا کیدلای شي ښه وي. معنا دا چې انفلاسیون هر وخت شتون لري اما ډول یې فرق لري.

دا کلمه هر وخت د خلکو په خوله کې وي نو هیله لرم بشپړ معلومات مو ترلاسه کړي وي.

لیکنه له دوستانو سره شیر کړۍ ترڅو خلک پرې پوه شي.

Kabul-Afghanistan

12-Dec-2021

10am

اقتصادي کارپوه: لعل ځاځی

#Lal_Zazai